گسترش همکاری قزاقستان و قفقاز با محوریت بنادر تا کریدور‌ها

به گزارش گروه بین‌الملل مانا، قزاقستان سرمایه‌گذاری بسیاری در مسیر حمل‌و‌نقل بین‌المللی ترانس خزر کرده تا مسیر‌های تجاری را از روسیه متنوع و ترانزیت شرق به غرب را به ویژه از طریق توسعه همکاری ترانزیتی با قفقاز جنوبی، تقویت کند.

از دهه ۱۹۹۰، ارتباطات قزاقستان با قفقاز جنوبی شتاب گرفته است. سیاست خارجی اخیر قزاقستان در قبال قفقاز جنوبی نیز در همین راستاست. قزاق‌ها همواره روابط سطح بالا با تفلیس و باکو داشته‌اند و اخیراً از طریق دیدار‌های متقابل، ارتباطات خود را با ایروان افزایش داده است. در ۱۱ فوریه، بولات ایمانبایف، سفیر قزاقستان در ارمنستان و آرمن سیمونیان، معاون وزیر مدیریت منطقه‌ای و زیرساخت‌های ارمنستان، در مورد تقویت همکاری قزاقستان و ارمنستان در زمینه لجستیک و حمل‌و‌نقل، به ویژه در مورد ایجاد خدمات هوایی مستقیم و ایجاد روابط تجاری، فرهنگی و بشردوستانه، گفت‌و‌گو کردند.

همچنین، در نوامبر ۲۰۲۵، قاسم جومارت توکایف، رئیس جمهور قزاقستان، و نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، در آستانه دیدار کردند. در طول این سفر، آنها توافق‌نامه‌های همکاری متعددی در زمینه دیجیتالی شدن، هوش مصنوعی و نوآوری امضا کردند. تقویت همکاری قزاقستان با قفقاز جنوبی بخشی از رویکرد این کشور برای تنوع بخشیدن به مشارکت‌های خود، به‌ویژه در حوزه اقتصاد و ترانزیت، است در مجموع، ارتباطات تجاری بین آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی در حال افزایش است. قزاقستان نخستین محموله گندم خود را در اوایل نوامبر ۲۰۲۵ از طریق آذربایجان به ارمنستان ارسال کرد که نشان‌دهنده تعامل آستانه با قفقاز جنوبی است. همچنین، در سال ۲۰۲۴، تقریبا ۱.۴ میلیون تُن نفت قزاقستان از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیحان (BTC) صادر شد، که البته برنامه‌هایی برای افزایش بیشتر این حجم در سال‌های بعد وجود دارد.

قزاقستان دارایی و سرمایه‌گذاری‌هایی در بندر باتومی گرجستان و پایانه نفتی باتومی دارد. در سال ۲۰۲۵، پایانه کانتینری جدید قزاقستان در بندر پوتی گرجستان ساخته شد که ظرفیت پردازش حدود ۱۲۰ TEU در سال را دارد. طبق گزارش دفتر ملی آمار گرجستان، در سال ۲۰۲۵ قزاقستان در میان شرکای تجاری برتر گرجستان قرار گرفت و به دومین واردکننده بزرگ کالا‌های گرجستان تبدیل شد. همچنین، بانک هالیک قزاقستان در بازار گرجستان جایگاه ویژه‌ای دارد و انتظار می‌رود بانک فریدام قزاقستان به زودی فعالیت خود را در گرجستان آغاز کند.

اما آذربایجان در میان کشور‌های قفقاز جنوبی، بیشترین تعامل را با آسیای مرکزی دارد. در حال حاضر، تقریبت ۱۵۰۰ شرکت آذربایجانی در قزاقستان فعالیت می‌کنند و ۱۵۰ نهاد قزاقستانی در آذربایجان فعال هستند.

ترانزیت کالا از آسیای مرکزی به آذربایجان و گرجستان در راستای مسیر ترانس خزر (کریدور میانی) نیز در حال افزایش است. در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۵، تقریباً ۲.۶ میلیون تُن محموله بین آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی حمل شده است. تردد کانتینری در امتداد این کریدور در هفت ماه اول سال ۲۰۲۵، تقریباً ۴۰۲۰۰ TEU بود و هدف آن سالانه ۷۰ هزار TEU است. همچنین، قزاقستان و آذربایجان در حال توسعه پروژه‌های بزرگی مانند خط ارتباطی فیبر نوری زیر دریای خزر «آکتائو-سومگایت» و یک کابل برق در اعماق دریا هستند.

براین اساس، همکاری سیاسی بین آذربایجان و آسیای مرکزی به ویژه روند سطح بالایی دارد، به طوری که باکو به عنوان شرکت‌کننده کامل به نشست‌های مشورتی روسای کشور‌های آسیای مرکزی در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۵ پیوست و نخستین کشور غیر آسیای مرکزی بود که در این مجمع منطقه‌ای گنجانده شد.

قزاقستان برای تنوع بخشیدن به تجارت خود و توسعه کریدور میانی که از طریق گرجستان و آذربایجان برای اتصال آسیا به اروپا امتداد دارد، نیازمند روابط نزدیک‌تر با قفقاز جنوبی است. پیش از سال ۲۰۲۲، آسیای مرکزی به در مسیر‌های تجاری به روسیه وابسته بود. اما حمله این کشور به اوکراین، منطقه را به سمت یافتن راه‌های دیگری جهت مشارکت در اتصال شرق به غرب سوق داده است. مسیر روسیه همچنان فعال است، اما آستانه به دلیل خطرات سیاسی و اقتصادی حمل کالا از طریق روسیه به دلیل اوکراین، در حال کاهش وابستگی به همسایه شمالی خود است. همچنین، تحریم‌های ایران مانع جدی برای استفاده قزاقستان از مسیر‌های تجاری تهران نیز است.

در مجموع، جغرافیا و سیاست، قزاقستان و سایر کشور‌های آسیای مرکزی را به سمت یافتن اتصال جهانی بیشتر از طریق قفقاز جنوبی سوق می‌دهد. آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی از توانایی جغرافیایی برای اتصال بزرگترین بازار‌های اروپا و آسیا برخوردارند. با دسترسی به دریای خزر، توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی و همکاری‌های فرامنطقه‌ای، این دو منطقه می‌توانند به بخش مهمی از حمل‌و‌نقل بین‌المللی تبدیل شوند.

قزاقستان در حال توسعه زیرساخت‌های کریدور میانی برای اتصال بازار‌های آسیایی از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر و قفقاز جنوبی و به سمت اروپا است. طی پنج سال گذشته، ترافیک بار در امتداد این کریدور شش برابر افزایش یافته است. در سال ۲۰۲۴، حدود ۴.۵ میلیون تُن بار در این مسیر جابجا شد که نسبت به سال ۲۰۲۳، تقریباً ۶۲ درصد افزایش یافت که آن را به یکی از سریع‌ترین مسیر‌های تجاری در حال رشد در سراسر اوراسیا تبدیل کرده است. قزاقستان قصد دارد تا سال ۲۰۲۷، محموله‌های ترانزیتی در این مسیر را تقریباً دو برابر کرده و به ۱۰ میلیون تن برساند.

با روند بهبود روابط ارمنستان و آذربایجان، نقش کریدور میانی برای قزاقستان نیز افزایش یافته است. ایجاد «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) که به آذربایجان دسترسی زمینی مستقیم به جمهوری خودمختار نخجوان از طریق خاک ارمنستان تحت کنترل ایالات متحده می‌دهد، نیز نشان‌دهنده گرم شدن روابط ارمنستان و آذربایجان بود. بهبود روابط بین باکو و ایروان می‌تواند امکان اتصال بیشتر بین دریا‌های سیاه و خزر را فراتر از مسیر موجود از طریق گرجستان فراهم کند. البته، احتمال تضعیف نقش گرجستان به عنوان مسیر‌های جایگزین اندک است، اما سایر کشور‌های قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی از توسعه مسیر‌های متعدد بهره‌مند می‌شوند.

توسعه کریدور میانی همچنان در حال انجام است. این امر نیاز به سرمایه‌گذاری قابل توجهی دارد تا با کارایی مسیر‌های شمالی و دریایی تثبیت‌شده همسو شود. قزاقستان میلیارد‌ها دلار برای نوسازی زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک خود، از جمله ارتقاء عمده بنادر دریای خزر و ایجاد پلتفرم‌های لجستیک چندوجهی جدید، هزینه کرده است. اتحادیه اروپا نیز تحت ابتکار دروازه جهانی خود در این امر مشارکت می‌کند. این کریدور تجاری برای دستیابی به پتانسیل کامل خود به هماهنگی و تأمین مالی بیشتری نیاز دارد.