صنایع تبدیلی حلقه گمشده مناطق آزاد

کد خبر: ۶۸۳۶۱

تاریخ: ۳۱ مرداد ۱۳۹۵ - ۱۳:۰۷

یکی از اهداف تعیین شده برای مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی در قانون شکل گیری آن، تولید و صادرات کالاهای صنعتی و تبدیلی و ارائه خدمات عمومی است. (ماده 1 قانون چگونگی اداره مناطق آزاد جمهوری اسلامی ایران). اما شاید در عمل وقتی سخن از مناطق آزاد می شود، ناگهان در ذهن مردم تردد با خودروهای مناطق آزاد به واسطه معافیت های گمرکی تداعی می شود و یا وقتی از انتظارات ایشان از این مناطق پرسیده می شود، در پاسخ افزایش محدوده تردد این خودروها درخواست می گردد. اما به راستی چرا هدف اصلی تشکیل این مناطق که همان عمران و آبادانی، رشد و توسعه اقتصادی و ایجاد اشتغال مولد است، در ذهن آنها تداعی نمی شود. باید بپذیریم مردم هر آنچه را در زندگی روزمره خود لمس می کنند، به ذهن می سپارند. منطقه آزاد انزلی نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نیست. اما بنظر می رسد موقعیت جغرافیایی بندرانزلی و شرایط منطقه ای به گونه ای رقم خورده است که با یک برنامه ریزی درست بتوان یک جهش اقتصادی بزرگ را در استان گیلان شاهد بود. اقدامات زیربنایی خوبی که بعد از سال 1382 و همزمان با تشکیل منطقه آزاد انزلی صورت گرفته، موجب شده یک پتانسیل آماده جهت بهره برداری اقتصادی و ایجاد اشتغال مولد مهیا شود.

بخش قابل توجهی از اقتصاد گیلان را کشاورزی تشکیل می دهد و استان های مجاور آن نیز همین الگوی اقتصادی را دارند، اما در روزگار نه چندان دور بخش های مختلف کشاورزی در این استان ها بسیار فعال و پویا بود. ولی امروزه ظرفیت هایی نظیر پرورش کرم ابریشم، چای، برنج، میوه، سبزیجات و ... بسیار کمرنگ و یا رو به نابودی بوده و بیشتر خام فروشی می شود. اگر کمی بهتر و کلی به این مسائل بنگریم، می توان دلیل عدم رقابت پذیری این محصولات با اقلام خارجی مشابه را، حتی برای مصرف کننده داخلی درک کرد. بعنوان نمونه چای تولید استان از کیفیت بسیار بالایی برخودار است ولی بدلیل تکنولوژی فرآوری و بسته بندی نامرغوب و یا غیرجذاب، مصرف کننده ترغیب می شود از چای وارداتی که در بیشتر مواقع کیفیت پایین تر و قیمت بالاتری نیز دارند، استفاده نماید. شاید زمان آن رسیده که با استفاده از موقعیت، تسهیلات و معافیت های مناطق آزاد و بهره گیری از امکان سرمایه گذاری مشترک با صاحبان صنایع بین المللی، علاوه بر تبدیل شدن به منطقه هاب توزیع و فرآوری، صنعت بسته بندی و تبدیلی خود را مورد بازنگری قرار بدهیم. این صنایع امروزه نقش پررنگی در تجارت جهانی ایفا می کنند و کشورهای مختلف، علی الخصوص امارات متحده عربی، ترکیه و... با بهره گیری از تولیدات خود و یا واردات خام از سایر کشورها، برند محصولاتشان را جهانی کرده اند. شاید مثال بارز آن چای صادراتی یکی از همین کشورهای عربی است که با واردات این محصول به صورت فرآوری نشده و فله از کشورهایی نظیر سریلانکا و هندوستان و انجام فرآوری و بسته بندی شیک و جذاب با حاشیه سود بالا و تحت برند خود به فروش می رساند. اهمیت این موضوع به حدی است که مقام معظم رهبری بارها در دیدار با مسئولین و هیئت دولت به آن اشاره کرده اند. ایشان با بیان اینکه" صنایع بخش کشاورزی، یکی از بخش های راهبردی است که در همه کشورها به آن کمک ویژه می شود و دولت باید به بخش کشاورزی مساعدت ویژه ای داشته باشد، فرمودند: یکی از راههای توسعه اشتغال و افزایش درآمد های کشاورزی، ایجاد و توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی و صنایع روستایی است." از طرف دیگر ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی موثرترین راهکار برای کاهش حجم ضایعات کشاورزی به شمار می رود. هم اکنون ضایعات بخش کشاورزی 30 درصد است که ارزش این حجم از ضایعات سه تا پنج میلیون دلار برآورد می شود.

ترکیه بعنوان یکی از کشورهای پیشتاز در صنایع تبدیلی و بسته بندی، حجم عظیمی از واردات محصولات کشاورزی کشورهای روسیه، قزاقستان و ترکمنستان را تامین می کند. اما مناقشات اخیر این کشور با روسیه و همچنین موقعیت جغرافیایی منطقه آزاد انزلی با توجه به نزدیکی به کشورهای حاشیه دریای خزر بعنوان بازار هدف برای سرمایه گذاران ترک و خارجی، می تواند یک نقطه شروع برای صنایع تبدیلی شمال کشور تلقی شود. بدلیل سهولت در سرمایه گذاری خارجی در مناطق آزاد و همچنین معافیت های گمرکی ناشی از ورود تکنولوژی و تجهیزات مدرن و همچنین امکان واردات، ایجاد ارزش افزوده و صادرات مجدد محصولات و مواد خام، بدون تشریفات و هزینه های گمرکی، بستر مناسبی را برای ایجاد اشتغال مولد، ورود و بومی سازی تکنولوژی های جدید در این مناطق مهیا کرده است. به نظر می رسد در دوران پسا برجام می بایست با ایجاد و تقویت صنایع در محدوده مناطق آزاد و ویژه و همچنین تقویت بیش از پیش صنعت کانتینری علی الخصوص یخچالی در بخش بندری و دریایی خزر، از ظرفیت ها و موهبت های خدادادی استان های شمالی کشور استفاده بهینه و بخش کشاورزی و صنایع وابسته آن را احیاء کرد.

متاسفانه طی سال های گذشته آنچه که مانع از این وضعیت شد درواقع عدم هماهنگی سازمان ها، ادارات دولتی، بخش خصوصی و نیز نهادهای مردمی در جهت تقویت این بخش از اقتصاد ملی بود. چنانچه اداره صنایع، به همراه اتاق های بازرگانی و انجمن های صنفی در کنار فعالیت شبانه روزی بخش خصوصی در حوزه های مختلف می توان استراتژی برای این بخش از کشور ترسیم کرد که با محصولات جدید در کنار بازاریابی در مناطق کشورهای آسیای میانه امکان جدیدی را بوجود خواهد آورد. آنچه که سازمان های دریایی کشور به همراه سازمان منطقه آزاد تاکنون آن را جدی نگرفتند ارائه اطلاعات و داده های مناسب جهت تعیین این استراتژی است. استراتژی که نه می تواند صرفا مبتنی بر اقتصاد صنعتی باشد و نه کشاورزی صرف. طی سال های اخیر با تحولاتی که در داخل و منطقه تجربه شده بازارهای منطقه و حتی بازار داخلی به شدت متنوع شده اند و باید براساس نیازهای جدید وارد استراتژی جدید شد. این استراتژی جدید باید با هم اندیشی بخش های مختلف صورت گیرد تا به تدریج به تصویر واقعی در این امر دست یابند. اما در کنار این استراتژی کلان باید یک محور اصلی را حتما مورد توجه قرار دهند که بنادر شمالی کشور باید در یکی از شاهراه های اصلی این مبادلات تجاری قرار گیرند.

مخصوصا با احداث خط ریل آهن قزوین ـ آستارا منطقه شمال غرب کشور که پس از نیم قرن وارد شبکه ریلی کشور شده و می تواند در کاهش قیمت تمام شده کالا و تسریع صدور کالا و همچنین بهنیه کردن حمل و نقل کالا تاثیر بسزایی داشته باشد.

علی حسینی

کارشناس حمل و نقل دریایی و مناطق آزاد