واکاوی تاب‌آوری دریایی ایران

کد خبر: ۱۰۶۱۴۹

تاریخ: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۵:۲۴

نویسنده: امیر رضایی

به گزارش مانا به نقل از سی نیوز؛ امنیت دریایی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های تأمین ثبات و توسعه پایدار در سطح منطقه‌ای و جهانی است. خلیج فارس و تنگه هرمز به‌واسطه موقعیت جغرافیایی استثنایی، منابع عظیم انرژی و نقش محوری در تجارت جهانی به خصوص تجارت حامل‌های مهم  انرژی از جمله نفت و گاز، اهمیت راهبردی بی‌نظیری دارند. این منطقه، به ویژه تنگه هرمز که تنها مسیر خروج نفت از خلیج فارس به آب‌های آزاد است، یکی از کلیدی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)  در سال ۲۰۲۴، روزانه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و گاز طبیعی مایع از این تنگه عبور می‌کند، که چیزی حدود ۲۰ درصد کل نفت خام مصرفی جهان است. این موضوع حساسیت امنیتی این منطقه را به شدت افزایش می‌دهد، به گونه‌ای که کوچک‌ترین اختلال در تنگه هرمز می‌تواند پیامد‌های فوری و گسترده‌ای در بازار‌های جهانی انرژی داشته باشد (IEA, ۲۰۲۴).

با این حال، این منطقه در طول سال‌های اخیر تحت تأثیر تهدیدات پیچیده‌ای قرار گرفته است که تنها محدود به تنش‌های نظامی و سیاسی نمی‌شود، بلکه دامنه‌ای فراتر از آن، شامل تهدیدات سایبری، اقتصادی، زیست‌محیطی و از همه مهم‌تر در حال حاضر با تهدیدات نظامی و سیاسی را نیز دربر می‌گیرد. این مقاله به تحلیل جامع تهدیدات امنیت دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز، به ویژه در سایه تنش‌های اخیر میان ایران و اسرائیل و جنگ ۱۲ روزه، می‌پردازد و نقش کلیدی پدافند غیرعامل را به عنوان راهکاری مؤثر و کم‌هزینه برای افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌ها و حفظ امنیت منطقه‌ای بررسی می‌کند.

اهمیت استراتژیک و اقتصادی خلیج فارس و تنگه هرمز

خلیج فارس، پهنه‌ای آبی محصور است که کشورهایی، چون ایران، عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عراق را در بر می‌گیرد. این منطقه به‌واسطه داشتن بخش عمده‌ای از ذخایر نفت و گاز جهان، یکی از محور‌های اصلی اقتصاد جهانی به شمار می‌رود. به گزارش بانک جهانی، ارزش صادرات انرژی از این منطقه سالانه به صد‌ها میلیارد دلار می‌رسد و کشور‌های حاشیه خلیج فارس به شدت به درآمد‌های نفتی وابسته‌اند (World Bank, ۲۰۲۳).

تنگه هرمز، با عرضی کمتر از ۶۰ کیلومتر، تنها مسیر دریایی برای خروج نفت از این منطقه به آب‌های آزاد است. اهمیت این تنگه تا حدی است که از منظر امنیت ملی، کشور‌های مختلف جهان و به ویژه قدرت‌های بزرگ مانند آمریکا، چین، و روسیه به حفظ امنیت آن توجه ویژه دارند. به گفته مؤسسه مطالعات دریایی سلطنتی (RUSI)، هرگونه اختلال در این گذرگاه می‌تواند به سرعت بازار‌های نفت را به آشوب کشانده و ثبات اقتصادی جهانی را به خطر بیندازد. جنگ ۱۲ روزه بین اسرائیل و ایرانی نمودی است که پیش از این جنگ، بهای نفت برنت حدود ۷۰ دلار بود. با شدت گرفتن حملات بین آمریکا، اسرائیل و ایران، قیمت تا حوالی ۸۱.۴۰ دلار جهش کرد— افزایشی نزدیک به ۱۵٪ در کمتر از دو هفته (RUSI, ۲۰۲۴).

تهدیدات امنیت دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز

تهدیدات امنیتی در این منطقه طیفی وسیع از عوامل را شامل می‌شود که به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر امنیت دریایی اثر می‌گذارند:

۱. تهدیدات نظامی و ژئوپلیتیکی

مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین تهدیدات، ناشی از رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان کشور‌های منطقه و حضور نیرو‌های نظامی خارجی است. به‌ویژه حضور نظامی آمریکا و متحدانش، و مقابله با توسعه ظرفیت‌های نظامی ایران، بستر تنش‌های مکرر را فراهم کرده است. استراتژی ایران در منطقه مبتنی بر استفاده از توانمندی‌های غیرمتعارف مانند مین‌گذاری دریایی، قایق‌های تندرو، پهپاد‌های مسلح، و موشک‌های ساحلی برای ایجاد محدودیت در دسترسی نیرو‌های خارجی است که اصطلاحاً به آن ضد دسترسی/محدوده‌پذیری (A۲/AD) گفته می‌شود (IISS, ۲۰۲۳).

این استراتژی به ایران امکان را می‌دهد در صورت درگیری، مسیر‌های اصلی کشتیرانی را هدف قرار داده و توان نظامی طرف مقابل را در این منطقه محدود کند. در سال‌های اخیر، چندین بار توقیف کشتی‌های تجاری، حملات موشکی به تأسیسات دریایی و پهپاد‌ها موجب افزایش نگرانی در بین کشور‌ها شده است. همچنین فعالیت گروه‌های نیابتی و تنش‌های فرامرزی، فضای ناامنی را تشدید می‌کند.

۲. تهدیدات سایبری و فناوری

در دنیای امروز، زیرساخت‌های ناوبری و بندری به شدت به فناوری‌های اطلاعاتی و دیجیتال وابسته شده‌اند. این موضوع در کنار مزایای فراوان، آسیب‌پذیری‌های جدیدی نیز ایجاد کرده است. حملات سایبری به سامانه‌های ناوبری کشتی‌ها، سیستم‌های کنترل ترافیک دریایی و زیرساخت‌های بندری می‌تواند موجب اختلالات گسترده و حتی بروز حوادث ناگوار شود. گزارش سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر موارد متعددی از حملات سایبری به زیرساخت‌های دریایی ثبت شده است که امنیت عملیات را تهدید می‌کند (IMO, ۲۰۲۴).

۳. تهدیدات اقتصادی و زیست‌محیطی

ناامنی‌های منطقه موجب افزایش ریسک و هزینه‌های حمل و نقل دریایی شده است. شرکت‌های بیمه با افزایش نرخ حق بیمه، هزینه‌های شرکت‌های کشتیرانی را افزایش داده و موجب کاهش فعالیت‌های تجاری در منطقه می‌شوند. همچنین، احتمال وقوع تصادفات و نشت نفت، تهدیدات جدی برای محیط زیست دریایی محسوب می‌شود که می‌تواند اثرات بلندمدت اقتصادی و اجتماعی داشته باشد.

جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل؛ درس‌های امنیتی

جنگ ۱۲ روزه اخیر میان ایران و اسرائیل، که با حملات هوایی و موشکی همراه بود، نشان داد که تنگه هرمز در صورت تشدید تنش‌ها، چگونه می‌تواند به صحنه بحرانی امنیتی تبدیل شود. ایران در واکنش به حملات، تهدید به بستن تنگه هرمز کرد که این مسئله بازار جهانی نفت را تحت تأثیر قرار داد و موجب نوسانات شدید قیمت‌ها و افزایش هزینه‌های بیمه کشتی‌ها شد. بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی مسیر‌های خود را تغییر دادند که افزایش زمان و هزینه را به دنبال داشت. این رویداد‌ها اهمیت لزوم مدیریت هوشمندانه و پیشگیرانه تهدیدات دریایی را برجسته ساخت.

پدافند غیرعامل؛ راهکاری کلیدی برای ارتقای امنیت دریایی

پدافند غیرعامل به‌عنوان مجموعه‌ای از تدابیر هوشمندانه، غیرنظامی و پیشگیرانه، نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های دریایی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تهدیدات امنیتی، طبیعی و انسانی ایفا می‌کند. در شرایطی که آبراه‌های راهبردی مانند خلیج فارس و تنگه هرمز همواره در معرض خطراتی همچون حملات سایبری، خرابکاری، مین‌ریزی، حملات پهپادی و اختلال در سیستم‌های ناوبری قرار دارند، بهره‌گیری از اصول پدافند غیرعامل می‌تواند ضمن محافظت از زیرساخت‌های حیاتی مانند بنادر، خطوط کشتیرانی و مراکز کنترل ترافیک دریایی، امنیت پایدار منطقه‌ای و بین‌المللی را نیز تضمین کند. به‌ویژه در دوران افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی، پدافند غیرعامل به‌عنوان مکمل راهبرد‌های نظامی، به کاهش خسارات احتمالی، حفظ امنیت انرژی و تجارت جهانی، و استمرار خدمات دریایی کمک شایانی می‌نماید. در خلیج فارس و تنگه هرمز، پدافند غیرعامل شامل اقدامات متعددی است که در ادامه به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها: تقویت سازه‌های بندری، سکو‌های نفتی و گاز طبیعی، و دیگر تأسیسات حیاتی در برابر حملات موشکی، مین‌گذاری و انفجار، موجب کاهش خسارات و حفظ تداوم عملیات می‌شود.

پراکندگی تأسیسات حساس: کاهش تمرکز تأسیسات کلیدی در یک نقطه، ریسک آسیب‌پذیری را کم می‌کند و در صورت حمله، آثار آن محدود خواهد بود.

سامانه‌های هشدار سریع: نصب سیستم‌های هوشمند و خودکار برای شناسایی تهدیدات از جمله حملات موشکی، قایق‌های تندرو و پهپادها، امکان واکنش به موقع را فراهم می‌آورد.

استتار و پوشش تأسیسات: استفاده از فناوری‌های استتار برای مخفی‌سازی تأسیسات حیاتی از دید دشمن، شانس حملات موفق را کاهش می‌دهد.

آموزش و آماده‌سازی نیروها:  توانمندسازی کارکنان بندری و دریایی در مدیریت بحران، واکنش سریع و حفظ ایمنی، نقش کلیدی در پدافند غیرعامل دارد.

ایمن‌سازی خطوط ارتباطی و ناوبری:  تضمین امنیت سیستم‌های ارتباطی و ناوبری از طریق رمزنگاری و فناوری‌های ضد سایبری، از جمله مؤلفه‌های حیاتی است.

مزیت کلیدی پدافند غیرعامل، کاهش وابستگی به نیرو‌های نظامی پرهزینه و پیچیده است که امکان حفظ امنیت منطقه به صورت پایدار و کم‌هزینه را فراهم می‌کند. به علاوه، این رویکرد موجب افزایش انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری کلی سیستم‌های امنیتی می‌شود که در برابر تهدیدات نوظهور مانند حملات سایبری بسیار موثر است.

راهکار‌های تکمیلی و چشم‌انداز آینده

تضمین امنیت دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز نیازمند همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، توسعه فناوری‌های نوین و تقویت زیرساخت‌های پدافند غیرعامل است. پیشنهاد می‌شود:

ایجاد سازوکار‌های تبادل اطلاعات امنیتی: همکاری میان کشور‌های منطقه و بازیگران بین‌المللی برای به اشتراک‌گذاری اطلاعات تهدیدات و تهدیدشناسی بهبود یابد.

تشکیل ائتلاف‌های حفاظتی مشترک: حضور منسجم و هماهنگ نیرو‌های دریایی در منطقه، ضمن احترام به حاکمیت ملی، باعث کاهش تنش و افزایش امنیت می‌شود.

سرمایه‌گذاری در فناوری‌های هوشمند: استفاده از هوش مصنوعی، یادگیری ماشینی و سیستم‌های خودکار در پایش، هشدار و مدیریت بحران برای افزایش دقت و سرعت واکنش.

آموزش مستمر و فرهنگ‌سازی امنیتی: ارتقای دانش و مهارت نیرو‌های دریایی، بندری و کشتیرانی، و افزایش آگاهی عمومی در زمینه اهمیت امنیت دریایی.

تقویت سازوکار‌های حقوقی و دیپلماتیک: تضمین اجرای قوانین بین‌المللی دریایی و مدیریت تنش‌ها از طریق مذاکرات و دیپلماسی فعال.

جمع‌بندی

خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان شریان حیاتی انرژی و تجارت جهانی، با تهدیدات متنوع و پیچیده‌ای روبه‌رو هستند که دامنه‌ای از تهدیدات نظامی، سیاسی، سایبری و اقتصادی را شامل می‌شود. جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل بار دیگر حساسیت امنیتی این منطقه را نمایان کرد و ضرورت بهره‌گیری از رویکرد‌های پیشگیرانه و پایدار را گوشزد نمود. پدافند غیرعامل با ارائه راهکار‌های نوین و مقرون به صرفه، فرصتی استراتژیک برای افزایش تاب‌آوری، کاهش آسیب‌پذیری و تضمین امنیت پایدار دریایی فراهم می‌آورد. ترکیب این راهبرد با همکاری‌های منطقه‌ای و توسعه فناوری، کلید حفظ ثبات و امنیت نه تنها در منطقه بلکه در کل اقتصاد جهانی است.

منابع:

مرکز مطالعات پدافند غیرعامل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. (۱۴۰۰). راهنمای اصول و روش‌های پدافند غیرعامل در بنادر

International Energy Agency. (۲۰۲۳). World Oil Transit Chokepoints.

S. Naval War College Review. (۲۰۱۹). Maritime Security in the Gulf.

Journal of Maritime Security. (۲۰۲۰). Cyber Threats to Maritime Infrastructure.

Gulf News. (۲۰۲۳). How Gulf Ports Strengthened Their Resilience.

International Maritime Organization. (۲۰۲۲). Maritime Security Guidelines

International Energy Agency (IEA). (۲۰۲۴).  World Energy Outlook ۲۰۲۴.

International Maritime Organization (IMO). (۲۰۲۴).  Guidelines on Maritime Cyber Risk Management.

Royal United Services Institute (RUSI). (۲۰۲۴).  Strategic Importance of the Strait of Hormuz.

International Institute for Strategic Studies (IISS). (۲۰۲۳).  Middle East Military Balance.

World Bank. (۲۰۲۳).  Economic Outlook for the Gulf Region.

(۲۰۲۵).  Impact of Middle East Tensions on Global Oil Markets.

Financial Times. (۲۰۲۵).  Rising Maritime Insurance Costs in the Gulf.

Time Magazine. (۲۰۲۵).  Geopolitics of the Strait of Hormuz.

Ministry of Defence, UK. (۲۰۲۳).  Non-Kinetic Defence Strategies.