فرصت‌های کریدوری از دست رفته ایران

افت ادامه‌دار حجم ترانزیت خارجی کشور زنگ خطری برای اقتصاد ایران است. براساس آمار منتشرشده توسط گمرک جمهوری اسلامی ایران میزان ترانزیت کشور از ابتدای امسال تا پایان آذر ماه افت نزدیک به ۷ درصدی را ثبت کرده است. پیش‌بینی می‌شود روند افت ترانزیت تا پایان سال نیز تداوم داشته باشد. دورنمای این صنعت برای سال آتی نیز روشن ارزیابی نمی‌شود. تحریم، اعمال محدودیت‌های جدی بین‌المللی بر اقتصاد ایران، کم‏ توجهی سیاستگذاران به اهمیت صنعت ترانزیت، تغییر روزمره قوانین و مقررات، بوروکراسی و مقررات سخت‌گیرانه در مسیر ترانزیت از گمرکات، تعویق قابل توجه در زمان ترخیص کالا از گمرکات، بی‌توجهی سیاستگذاران به فرصت‌های توسعه صنعت ترانزیت و همچنین فرصت‌های کریدوری از دست رفته ایران، آن هم در شرایطی که سایر کشور‌ها برای بهبود مسیر‌های ترانزیتی برنامه‌ریزی کرده‌اند، از مهم‌ترین دلایل کاهش ادامه‌دار در عملکرد این صنعت است.

کد خبر: ۱۰۵۸۰۵

تاریخ: ۲۸ دی ۱۴۰۴ - ۱۰:۵۴

به گزارش مانا، بررسی آمار‌های ترانزیت خارجی کالا از قلمروی جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد طی ۳ فصل نخست امسال میزان ترانزیت خارجی کشور به ۱۵.۶میلیون تن رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال ۱۴۰۳، اُفت ۶.۸۴ درصدی یافته است. میزان ترانزیت طی ۸ ماه ۱۴۰۴ به ۱۳.۵میلیون تن رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹.۲۵درصد کاهش داشته است. روند کاهشی ترانزیت در ۷ ماه نخست امسال هم ۵.۶۲ درصد بوده است. آمار ترانزیت طی نیمه نخست امسال ۱۰میلیون تن بوده که در مقایسه با نیمه نخست سال ۱۴۰۳ برابر ۱۲.۹۱درصد اُفت داشته است. این آمار طی ۵ ماه نخست سال ۱۴۰۴ برابر ۸.۲ میلیون تن بوده و در مقایسه با مدت مشابه پارسال کاهش ۱۵.۴۶درصدی را ثبت کرده است. آمار یادشده در ۴ماه امسال ۶.۶میلیون تن برآورد شده که در مقایسه با مدت مشابه پارسال کاهش ۱۳.۳۸درصدی را ثبت کرده است. حجم ترانزیت کشور در بهار ۱۴۰۴ برابر ۵ میلیون تن بوده که در مقایسه با سه‌ماه نخست۱۴۰۳ برابر ۶.۶۱ درصد کمتر شده است.

موانع داخلی در مسیر ترانزیت

مجتبی بهاروند، کارشناس صنعت لجستیک، در ارزیابی دلایل افت حجم ترانزیت کشور از ابتدای امسال تاکنون گفت: بنا به اعلام گمرک در ۸  ماه نخست امسال، شاهد افت بیش از ۹درصدی در حجم ترانزیت کشور بوده‌ایم. با توجه به شرایط موجود انتظار می‌رود این روند منفی در میان‌مدت و حتی بلندمدت نیز ادامه یابد. افت حجم ترانزیت از خاک ایران از دلایل متعددی نشأت می‌گیرد. بخشی از این کاهش را باید به عملکرد نادرست گمرکات ایران و گمرکات مرزی و اصلی کشور نسبت داد.

بوروکراسی و مقررات سخت‌گیرانه در مسیر ترانزیت، ترخیص کالا را به تعویق می‌اندازد. درحالی‌که انتقال کالا در کوتاه‌ترین زمان ممکن یکی از مهم‌ترین پارامتر‌هایی است که به انتخاب یک کشور برای مسیر ترانزیت کمک می‌کند. با وجود این، نه‌تنها سرعت ترخیص و انتقال کالای ترانزیتی از مسیر ایران بیشتر نمی‌شود، بلکه کاهش نیز می‌یابد. در دوره‌ای ما برای ترانزیت از امکان حمل یکسره کالا برخوردار بودیم. یعنی کانتینر قبل از تخلیه از کشتی با اتکا به اسناد، مجوز‌های لازم ترانزیتی را دریافت می‌کرد و برای حمل به کامیون منتقل می‌شد؛ اما اکنون روند ترخیص کالا از بنادر دشوارتر و زمان‌بر‌تر شده است. به‌عنوان نمونه چنانچه کالای ما در روز چهارشنبه اعلام وصول شود، به تعطیلی آخر هفته در ایران و همچنین تعطیلات رسمی بین‌المللی می‌رسد. یعنی وقفه‌ای ۴روزه برای ترخیص کالای ترانزیتی را شاهد خواهیم بود که هزینه‌های این مسیر را به‌شدت افزایش خواهد داد.

بهاروند در ادامه، فرسودگی ناوگان لجستیک را از دیگر چالش‌های پیش روی صنعت ترانزیت از مسیر ایران نام برد و افزود: صنعت حمل‌ونقل در ایران در بخش‌های مختلف فرسوده است. زیرساخت‌های حاکم بر این بخش توسعه نیافته و همین موضوع تاثیر منفی بسزایی بر عملکرد ترانزیتی کشور دارد. صنعت حمل‌ونقل جاده‌ای در دنیا با اتکا به شرکت‌های حمل‌ونقل توسعه‌یافته است. اما این صنعت در ایران راننده‌محور است. در چنین شرایطی امکان توسعه و کارآیی در حمل‌ونقل جاده‌ای کشور مهیا نشده است. بهاروند با اشاره به مشکلات ناشی از عملکرد نادرست و سیاستگذاری غلط حاکم بر فرآیند‌های لجستیک گفت: در مواردی یک گزارش کارشناسی اشتباه به توقف چند هفته‌ای محموله‌های ما در مرز‌ها منتهی می‌شود. این محموله‌ها اغلب پس از چند هفته ترخیص می‌شوند؛ اما اعتبار فعالان صنعت لجستیک را خدشه‌دار خواهند کرد.

بهاروند با اشاره به نقش ایران در ترانزیت کالا به افغانستان گفت: افغانستان کشوری محصور در خشکی است. ایران و پاکستان دو مسیر اصلی ترانزیت کالا به افغانستان هستند. در حال حاضر به‌دلیل بروز تنش‌های سیاسی میان افغانستان و پاکستان، نقش پاکستان در تزانزیت کالا به افغانستان به‌شدت تضعیف شده است. در چنین شرایطی بخش بزرگی از کالا‌های ترانزیتی به مقصد افغانستان، از مسیر ایران منتقل می‌شود. یعنی فرصتی برای ارتقای سطح ترانزیت ایران پدید آمده است. ما انتظار داشتیم مسئولان گمرک و سازمان‌های مرتبط با بخش تجارت، از این فرصت بیشترین استفاده را کنند، اما این خواسته محقق نشده است. درحالی‌که انتظار می‌رفت فعالیت گمرکات ما شبانه‌روزی شود؛ اما همچنان شاهد همان روند قبلی و خواب طولانی کالا‌های ترانزیتی در مرز‌ها هستیم. در چنین فضایی آینده روشنی پیش روی صنعت ترانزیت ایران وجود ندارد. درواقع ما از همان فرصت‌های محدود پیش رویمان هم استفاده نمی‌کنیم.

وی افزود: تحریم و محدودیت در تعاملات جهانی از دیگر چالش‌های پیش روی توسعه صنعت ترانزیت ایران است. درواقع این محدودیت‌ها موجب شده است نقش ایران از تعاملات جهانی به‌شدت محدود شود. احتمال تشدید تحریم‌های حاکم بر اقتصاد ایران در آینده نزدیک و همچنین شرایط نامطلوب ژئوپلیتیک از دیگر دلایل افت عملکردی صنعت ترانزیت ما است. اگر تحریمی در کار نبود، کشتی‌های بزرگ به ایران می‌آمدند. قیمت‌ها رقابتی می‌شد. مسیر انتقال کالا به کشور نیز به‌صرفه‌تر بود. اما در حال حاضر نه‌تنها ما امکان فعالیت مشترک با شرکت‌های بزرگ کشتیرانی را نداریم، بلکه نحوه تعاملمان با شرکت‌های کوچک نیز در آینده نزدیک دچار مشکل خواهد شد.

وی افزود: متاسفانه نهاد‌های مسئول در حوزه ترانزیت و انتقال کالا از کشور، پاسخ‌گو نیستند. نقش بدنه کارشناسی در این بخش کمرنگ است و همین موضوع آینده این بخش را متاثر می‌کند. بهاروند گفت: صنعت ترانزیت و لجستیک در دنیا با اتکا به ناوگان حمل و انتقال کارآمد، به‌روزرسانی قوانین و مقررات و فعالیت مداوم و تسریع در انتقال کالا موفق عمل می‌کند؛ اما ما با چالش‌های بسیاری در نوسازی ناوگان ترانزیت مواجه هستیم. در همین‌حال مقررات حاکم بر بخش ترانزیت کشور به‌شدت ناکارآمد هستند. به همین دلیل امکان فعالیت شبانه‌روزی در این بخش از سوی نهاد‌های دولتی وجود ندارد و همین موضوع چالش‌برانگیز خواهد بود.

حذف تدریجی ایران از نقشه ترانزیت منطقه‌ای

فاطمه قنبرپور، فعال صنعت حمل‌ونقل و ترانزیت در ارزیابی دلایل کاهش مداوم حجم ترانزیت کشور طی ماه‌های اخیر گفت: در سال‌های گذشته فرصت‌های ترانزیت ایران از دست رفته است. در شرایطی که سایر کشور‌ها برای ارتقای مسیر‌های تراتزیت و همچنین افزایش عمق ژئوپلیتیک و نفوذ منطقه‌ای خود تلاش می‌کنند، ما رویکرد منفعلانه‌ای را در مواجهه با شرایط در پیش گرفته‌ایم. این انفعال به‌منزله کاهش حجم ترانزیت از خاک ایران و از دست رفتن درآمد‌های قابل توجه این بخش است. در همین‌حال از اثرگذاری ما در منطقه نیز کاسته خواهد شد.

وی افزود: ایران در سال‌های گذشته با تحریم‌های گسترده بین‌المللی مواجه بوده و هر ساله نیز بر شدت این محدودیت‌ها در سطح جهانی افزوده شده است. در این میان نبود راهبردی کلان برای ارتقای نقش ایران در کریدور‌های منطقه‌ای و بین‌المللی به تضعیف نقش ترانزیتی ایران منتهی شده است. کاهش نقش ایران در کریدور‌های بین‌المللی درحالی‌است که فعالان صنعت ترانزیت و لجستیک در طول سال‌های گذشته بار‌ها نسبت به بروز این موضوع و عواقب آن به مسوولان هشدار داده‌اند. با وجود این، اقدام اثرگذاری در مواجهه با این شرایط انجام نشده است و ما اکنون در محاصره کریدور‌ها قرار داریم.

این فعال صنعت حمل‌ونقل و ترانزیت گفت: کریدور جاده ابریشم را که از چین آغاز می‌شود و از کشور‌های قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان به سمت جمهوری آذربایجان و ترکیه می‌رود، دست کم نگیرید. این کریدور تاثیر بسزایی بر کاهش نقش ترانزیت ایران خواهد داشت. در همین‌حال در ماه‌های اخیر با آغاز به کار بخشی از کریدور ترانزیت عراق، انتقال کالا‌های ترکیه از خاک ایران به مقصد کشور‌های قطر و امارات و سایر کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس به‌شدت محدود شده است. درحالی‌که در گذشته با وجود ناکارآمدی نقش ترانزیتی ایران در این مسیر، عملا ترکیه ناچار به استفاده از خاک ایران برای انتقال کالا به کشور‌های یاد شده بود. به این ترتیب ما اکنون از این فرصت محروم شده‌ایم. به‌علاوه آنکه باید تاکید کرد ترکیه برای توسعه این مسیر سرمایه‌گذاری قابل توجهی کرده است. یعنی فرصت جدی برای ایران از دست رفته است.

قنبرپور گفت: کشور‌های دیگر برای حضور در مسیر کریدور‌های بین‌المللی سرمایه‌گذاری کرده‌اند؛ اما ما همواره نسبت به این موضوع مهم غفلت کرده‌ایم. این فعال بخش ترانزیت گفت: در ماه‌های گذشته شاهد بروز اختلافات جدی میان پاکستان و افغانستان بودیم؛ در این میان انتظار می‌رفت ایران به مسیر ترانزیتی برای انتقال کالا به افغانستان تبدیل شود. در حال حاضر بخشی از کالا‌ها از هندوستان به بندرعباس و با کامیون به افغانستان ارسال می‌شود. اما با فرسودگی در کشتی‌ها، کامیون‌های قدیمی، نبود زیرساخت برای انتقال کالا و سایر مشکلات زیرساختی مواجه هستیم. درواقع از پس افزایش حجم انتقال کالا برنیامده‌ایم.

وی در ادامه تاکید کرد: شرایط تحریمی به کمرنگ شدن نقش ایران در مسیر‌های ترانزیتی منتهی شده است. کمااینکه کشتی‌های بزرگی که قرار است باری را به مقصد ایران منتقل کنند، ناچارند ابتدا به بندر جبل‌علی بروند، کالاهایشان را به کشتی‌های کوچک‌تر منتقل کنند و همین موضوع به‌شدت هزینه بر خواهد بود. قنبرپور گفت: شرایط تحریمی به‌گونه‌ای است که ما حتی نمی‌توانیم از بیمه‌های بین‌المللی برای انتقال کالا استفاده کنیم. مبادلات مالی برای انتقال ارز برایمان دشوار و هزینه بر است. خطوط کشتیرانی ما تحریم هستند و هر روز فعالیت آنها در سطح بین‌المللی دشوارتر می‌شود. در چنین شرایطی طبعاَ هر روز شاهد کاهش حجم ترانزیت کشور خواهیم بود که بر عملکرد اقتصادی ما تاثیر منفی دارد.

منبع: دنیای اقتصاد