صنعت دریایی جهانی در سال ۲۰۲۵ میلادی

صنعت دریایی همواره ستون فقرات اقتصاد جهانی بوده است. نقش بنیادین این صنعت در حمل‌ونقل، آن را به یکی از ارکان اصلی اقتصاد، امنیت و پایداری زیست‌محیطی تبدیل کرده است. اهمیت استراتژیک آن نه‌تنها به دلایل اقتصادی، بلکه به خاطر نقش حیاتی آن در امنیت غذایی، زنجیره تأمین جهانی و ثبات ژئوپلیتیکی غیرقابل‌انکار است. در سال‌های اخیر، فشار‌های اقلیمی، نوسانات ژئوپلیتیکی، دیجیتالی‌سازی و تغییر الگوی مصرف، این صنعت را وارد مرحله‌ای از بازتعریف ساختاری کرده است. تغییر در رفتار مصرف‌کننده، رشد تجارت الکترونیک، بحران زنجیره تأمین و رقابت بر سر گذرگاه‌های استراتژیک، آینده صنعت دریایی را بیش از هر زمان دیگر به سیاست، فنّاوری و سرمایه‌گذاری گره زده‌اند. سال ۲۰۲۵ میلادی، نقطه تلاقی این تحولات است. این مقاله با رویکردی جامع، به بررسی این روندها، عوامل مؤثر، و آینده‌پژوهی صنعت دریایی می‌پردازد.

کد خبر: ۱۰۳۷۱۴

تاریخ: ۰۶ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۵:۳۳

پیشرفت‌های فنّاورانه در صنعت دریایی

در سال ۲۰۲۵ میلادی، فنّاوری به نیروی پیشران اصلی صنعت دریایی تبدیل شده است. تغییرات سریع در حوزه‌های دیجیتال، هوش‌مصنوعی، اینترنت اشیاء و خودکارسازی نه‌تنها مدل‌های عملیاتی را متحول کرده، بلکه ساختار بازار، مهارت‌های مورد نیاز و حتی روابط بین‌المللی در این صنعت را نیز بازتعریف کرده‌اند. این فصل، چهار حوزه کلیدی فنّاوری را بررسی می‌کند که بیشترین تأثیر را بر آینده صنعت دریایی داشته‌اند.

یکی از برجسته‌ترین نماد‌های تحول فنّاورانه در صنعت دریایی، توسعه کشتی‌های خودران یا Autonomous Ships است. این کشتی‌ها با تکیه بر مجموعه‌ای از سامانه‌های پیشرفته شامل حسگر‌های لیدار، دوربین‌های حرارتی، سامانه‌های GPS، بینایی ماشین، و یادگیری عمیق (Deep Learning) قادر هستند بدون دخالت انسان مسیر را تعیین، موانع را شناسایی، و عملیات دریانوردی را اجرا کنند.

پروژه‌هایی مانند Yara Birkeland در نروژ یا ONE’s Autonomous Navigation در ژاپن نشان داده‌اند که این فنّاوری‌ها نه‌تنها ممکن‌اند؛ بلکه سودآوری قابل‌توجهی نیز دارند. حذف یا کاهش خدمه انسانی، کاهش خطای انسانی، افزایش ایمنی و صرفه‌جویی در سوخت از مزایای کلیدی این کشتی‌هاست. البته چالش‌هایی نظیر امنیت سایبری، پاسخگویی حقوقی در صورت بروز حادثه و هماهنگی با مقررات بین‌المللی نیز وجود دارند که در حال بررسی و تدوین هستند.

در صنعت حمل‌ونقل، یکی از مشکلات مزمن، تعدد اسناد، جعل اطلاعات، تأخیر در تبادل داده‌ها و فساد اداری در برخی نقاط است. بلاک‌چین با ماهیت غیرقابل‌تغییر، غیرمتمرکز و شفاف خود، راه‌حلی انقلابی برای این مسائل ارائه می‌دهد.

پلتفرم‌هایی مانند TradeLens که با همکاری Maersk و IBM توسعه یافته، توانسته‌اند هزاران بارنامه، گواهی مبدأ، فرم‌های گمرکی و اسناد بازرسی را به‌شکل دیجیتال، امن و فوری تبادل کنند. این پلتفرم با مشارکت بیش از ۱۰۰ بندر، شرکت بیمه، شرکت کشتیرانی و آژانس‌های دولتی، میانگین زمان ترخیص کالا را تا ۴۰ درصد کاهش داده است.

در آینده نزدیک، انتظار می‌رود حتی پرداخت‌ها، بیمه‌نامه‌ها و قرارداد‌های حمل‌ونقل نیز از طریق قرارداد‌های هوشمند بر بستر بلاک‌چین انجام شود.

کشتی‌های مدرن امروز به مجموعه‌ای از حسگر‌های متصل به اینترنت مجهز هستند که دمای موتور، فشار پمپ‌ها، لرزش قطعات مکانیکی، رطوبت انبار‌ها و حتی پارامتر‌های محیطی نظیر امواج و باد را ثبت می‌کنند. داده‌های حاصل از این حسگر‌ها به مراکز کنترل در خشکی منتقل شده و با استفاده از الگوریتم‌های پیش‌بینانه تحلیل می‌شوند.

این نوع تحلیل‌ها می‌توانند به‌طور دقیق اعلام کنند که مثلاً یک پمپ سوخت ظرف ۳ هفته آینده به احتمال زیاد دچار خرابی خواهد شد؛ بنابراین، تعمیر پیش از خرابی صورت می‌گیرد که هم از توقف عملیات جلوگیری می‌کند و هم هزینه تعمیرات را کاهش می‌دهد. چنین رویکردی به نام Predictive Maintenance شناخته می‌شود.

استفاده از IoT همچنین برای موقعیت‌یابی بلادرنگ بار، تشخیص تخلفات ایمنی، و رصد انتشار آلاینده‌ها به کار گرفته می‌شود.

افزایش اتصال دیجیتال در کشتی‌ها، بنادر و زنجیره‌های تأمین، سطح حمله سایبری را به‌شدت گسترش داده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که حملات سایبری به زیرساخت‌های دریایی در سه سال گذشته بیش از ۳۰۰ درصد رشد داشته‌اند. حملاتی مانند باج‌افزار، سرقت داده‌های بارنامه یا اختلال در سامانه‌های ناوبری، تهدیدی برای امنیت اقتصادی و حتی ملی کشور‌ها محسوب می‌شوند.

برای نمونه، حمله سایبری سال ۲۰۱۷  میلادی به شرکت Maersk باعث از کار افتادن بیش از ۴۵ هزار کامپیوتر در سراسر جهان و خسارت بیش از ۳۰۰ میلیون دلار شد. در پاسخ، شرکت‌ها سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در امنیت سایبری، احراز هویت چندمرحله‌ای، سیستم‌های پشتیبان‌گیری و رمزنگاری داده‌ها انجام داده‌اند.

علاوه بر آن،  IMO از سال ۲۰۲۱ میلادی، پیاده‌سازی برنامه مدیریت ریسک سایبری در کشتی‌ها را الزامی کرده که در سال ۲۰۲۵میلادی، مراحل بلوغ آن در حال تکمیل است.

فنّاوری دیگر یک گزینه در صنعت دریایی نیست، بلکه پیش‌نیاز بقاء و رقابت‌پذیری است. کشتی‌های خودران، سامانه‌های مبتنی بر بلاک‌چین، حسگر‌های متصل و سیستم‌های امنیت سایبری، ساختار حمل‌ونقل دریایی را از اساس دگرگون کرده‌اند. در آینده، شرکت‌هایی موفق خواهند بود که فنّاوری را به‌صورت جامع و استراتژیک در زنجیره ارزش خود ادغام کنند.

پایداری زیست‌محیطی و سوخت‌های جایگزین

در دهه گذشته، فشار‌های بین‌المللی برای کاهش تأثیرات زیست‌محیطی صنعت دریایی به شدت افزایش یافته‌اند. سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO)، اتحادیه اروپا، و بسیاری از دولت‌های ملی، اهداف سختگیرانه‌ای برای کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، گوگرد و سایر آلاینده‌ها تعیین کرده‌اند. این فصل به بررسی تحولات کلیدی در زمینه پایداری و «کشتیرانی سبز» می‌پردازد.

در سال ۲۰۲۰ میلادی، اجرای قانون کاهش گوگرد IMO ۲۰۲۰، اولین گام مهم در جهت بهبود کیفیت هوا در صنعت دریایی بود. این قانون محدودیت غلظت گوگرد سوخت کشتی‌ها را از ۳.۵ درصد به ۰.۵ درصد کاهش داد. پس از آن، IMO  استراتژی اولیه خود را برای کاهش ۵۰ درصدی گاز‌های گلخانه‌ای تا سال ۲۰۵۰ میلادی ارائه داد، که در سال ۲۰۲۳ میلادی به هدف کربن خنثی شدن کامل تا سال ۲۰۵۰ میلادی ارتقا یافت.

در سال ۲۰۲۵میلادی، این مقررات با الزامات جدید مانند شاخص شدت کربن (CII) و شاخص طراحی کارایی انرژی (EEXI) به‌صورت گسترده‌تری در حال اجرا هستند. این شاخص‌ها کشتی‌ها را ملزم می‌کنند تا کارایی سوخت و میزان انتشار CO₂ خود را به‌صورت مستمر پایش و گزارش کنند و در صورت عدم رعایت استاندارد، ممکن است با جریمه، توقف فعالیت یا حتی مصادره مواجه شوند.

صنعت دریایی به‌دنبال یافتن سوخت‌هایی است که هم از نظر فنی قابل‌اعتماد باشند، هم از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه و هم با اهداف اقلیمی سازگار باشند. از جمله گزینه‌های اصلی عبارت‌اند از: گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) که نسبت به سوخت‌های سنگین سنتی، تا ۲۰ درصد انتشار CO₂ کمتری دارد و تقریباً گوگرد و ذرات معلق تولید نمی‌کند. بسیاری از کشتی‌های نوساز به سامانه‌های دوگانه‌سوز (Dual Fuel) مجهز شده‌اند. با این حال، نگرانی‌هایی درباره نشت متان (Methane Slip) وجود دارد که گاز گلخانه‌ای بسیار قدرتمندی است. انتخاب بعدی آمونیاک، که فاقد کربن است و در صورت تولید از منابع تجدیدپذیر، می‌تواند کاملاً سبز باشد. در حال حاضر، چند پروژه پایلوت در اروپا و آسیا در حال آزمایش کشتی‌هایی با موتور‌های سوخت آمونیاکی هستند. مشکل اصلی آن سمیت بالا و نیاز به فنّاوری‌های خاص برای حمل و ذخیره‌سازی است. انتخاب دیگر متانول سبز (تولیدشده از CO₂ جذب‌شده و هیدروژن سبز) نیز به‌عنوان گزینه‌ای ایمن‌تر، سریع‌تر و آسان‌تر از نظر زیرساختی شناخته شده است.

Maersk  در سال ۲۰۲۳ میلادی اولین کشتی خود را با موتور متانول‌سوز راه‌اندازی کرد و برنامه دارد ناوگان متانولی را گسترش دهد. در آخر، هیدروژن، در صورت تولید از منابع تجدیدپذیر، می‌تواند نقش محوری در آینده داشته باشد، اما چگالی انرژی پایین، ذخیره‌سازی دشوار و نبود زیرساخت، استفاده گسترده از آن را در حال حاضر محدود کرده است. برای کشتی‌های کوچک یا مسیر‌های کوتاه، باتری‌های الکتریکی و سیستم‌های هیبریدی مورد استفاده قرار می‌گیرند. در نروژ، چندین کشتی فِری تمام‌برقی با موفقیت در حال فعالیت هستند، اما محدودیت وزن و بُرد باعث شده که فعلاً گزینه‌ای برای کشتی‌های اقیانوس‌پیما نباشد.

تحولات زیست‌محیطی تنها به سوخت محدود نمی‌شود. طراحی بدنه، سیستم رانش، پروانه‌ها و سامانه‌های کنترل نیز دستخوش نوآوری شده‌اند. بدنه‌های هیدرودینامیکی جدید با مقاومت کمتر در برابر آب، مصرف سوخت را تا ۱۵ درصد کاهش می‌دهند. سیستم‌های بادبان مدرن (Rotorsails) با بهره‌گیری از انرژی باد، مکمل نیروی محرکه موتور هستند و در مسیر‌هایی با باد مناسب، صرفه‌جویی ۵ تا ۱۰ درصدی در سوخت ایجاد می‌کنند. پوشش‌های ضدخزه نانویی (Nano Coatings) از چسبیدن ارگانیسم‌های دریایی به بدنه جلوگیری می‌کنند که هم کارایی را بالا می‌برد و هم نیاز به شست‌وشوی پرهزینه دوره‌ای را کاهش می‌دهد.

تحقق کشتیرانی سبز بدون زیرساخت‌های بندری سبز ممکن نیست. بنادر در سال ۲۰۲۵ میلادی نقش فعالی در کاهش آلاینده‌ها ایفا می‌کنند: فراهم‌سازی سوخت‌های جایگزین مانند LNG و متانول، استفاده از برق ساحلی (Cold Ironing) برای خاموش کردن موتور کشتی‌ها در بندر و کاهش آلودگی، احداث سیستم‌های تصفیه و بازیافت پسماند، توسعه سامانه‌های هوشمند برای زمان‌بندی دقیق پهلوگیری و کاهش زمان انتظار کشتی‌ها.

بندر روتردام، سنگاپور و شانگهای پیشگامان بنادر سبز در جهان هستند و برنامه‌های گسترده‌ای برای رسیدن به وضعیت کربن صفر تا ۲۰۳۰ یا ۲۰۴۰ میلادی دارند. پایداری زیست‌محیطی، از یک الزام اخلاقی به یک ضرورت استراتژیک برای صنعت دریایی تبدیل شده است. قوانین سختگیرانه، فشار اجتماعی و تغییرات اقلیمی، شرکت‌های دریایی را ناگزیر به تغییر مدل‌های سوخت، طراحی و زیرساخت‌های عملیاتی کرده‌اند. آینده صنعت به شرکت‌هایی تعلق دارد که نه‌تنها تطبیق‌پذیر باشند، بلکه در نوآوری‌های سبز پیشرو نیز باشند.

تحولات ژئوپلیتیک، امنیت دریایی و رقابت قدرت‌ها

در دنیای امروز، صنعت دریایی نه‌تنها تحت‌تأثیر عوامل اقتصادی و فنّاوری، بلکه به‌شدت متأثر از پویایی‌های ژئوپلیتیکی و رقابت‌های قدرت‌های جهانی است. در سال ۲۰۲۵ میلادی، نقش دریا‌ها به‌عنوان زمین بازی سیاست جهانی برجسته‌تر از هر زمان دیگری شده است. این فصل به بررسی مهم‌ترین روند‌های ژئوپلیتیکی تأثیرگذار بر صنعت دریایی می‌پردازد.

رقابت فزاینده میان چین و آمریکا در حوزه اقتصادی، فنّاوری و نظامی، تأثیرات عمیقی بر مسیر‌های دریایی، امنیت کشتیرانی و مدیریت زنجیره تأمین جهانی گذاشته است.

چین با برنامه کمربند و جاده دریایی، سرمایه‌گذاری‌های عظیمی در بنادر آسیایی، آفریقایی و اروپایی انجام داده است. پروژه‌هایی نظیر بندر گوادر در پاکستان، بندر هامبانتوتا در سریلانکا و سرمایه‌گذاری در بندر پیرئوس یونان، به پکن امکان نفوذ اقتصادی-استراتژیک در مسیر‌های اصلی تجاری را داده‌اند. در پاسخ، ایالات متحده با متحدان خود در حال تقویت ائتلاف‌هایی، چون QUAD و AUKUS در حوزه هند-اقیانوس آرام است و حضور نظامی خود را در تنگه تایوان، دریای چین جنوبی و دریای ژاپن افزایش داده است. تنش‌های دریایی مکرر در این مناطق نه‌تنها ریسک بیمه‌ای کشتیرانی را افزایش داده، بلکه در مواردی باعث تأخیر یا انحراف مسیر کشتی‌ها شده است. تعدد بحران‌های منطقه‌ای در سال‌های اخیر به‌طرز بی‌سابقه‌ای امنیت حمل‌ونقل دریایی را تحت‌الشعاع قرار داده است.

گرم شدن زمین، یخ‌زدایی قطب شمال و توسعه فنّاوری‌های دریانوردی در مناطق قطبی، مسیر جدیدی برای تجارت جهانی به وجود آورده است: مسیر دریای شمال. (NSR) این مسیر می‌تواند مسیر سنتی آسیا-اروپا از طریق کانال سوئز را تا ۴۰ درصد کوتاه‌تر کند. روسیه تلاش می‌کند تا از این فرصت بهره‌برداری استراتژیک کند و با سرمایه‌گذاری در یخ‌شکن‌های هسته‌ای، بنادر جدید و کنترل حاکمیتی این مسیر، نفوذ خود را در تجارت جهانی گسترش دهد. با این حال، چالش‌هایی مانند خطرات محیطی، کمبود زیرساخت، و نگرانی‌های امنیتی، مانع گسترش سریع این مسیر شده‌اند. چین نیز با ایده «جاده یخی ابریشم» در حال توسعه همکاری با روسیه و کشور‌های اسکاندیناوی است تا سهمی از تجارت آینده در این مسیر را تصاحب کند.

صنعت دریایی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم از تحریم‌ها و تغییرات در رژیم‌های تجاری جهانی تأثیر می‌پذیرد. در سال ۲۰۲۵میلادی: تحریم‌های غرب علیه برخی کشور‌ها و نهاد‌های چینی باعث شده بسیاری از خطوط کشتیرانی از مسیر‌های مستقیم با این کشور‌ها دوری کنند یا از واسطه‌ها برای تجارت غیررسمی استفاده کنند. سیاست‌های «حمایت‌گرایانه» دولت‌ها (نظیر قانون Jones  در آمریکا یا محدودیت‌های صادراتی هند و چین) باعث کاهش آزادی در حمل‌ونقل و افزایش هزینه‌ها شده است. ظهور دولت‌های تجاری منطقه‌ای نظیر RCEP در آسیا یا قرارداد‌های دوجانبه خاص، زنجیره تأمین جهانی را به بلوک‌های جغرافیایی تقسیم کرده‌اند، که می‌تواند رقابت و بهره‌وری را کاهش دهد.

ریسک‌های ژئوپلیتیکی در سال ۲۰۲۵ میلادی به یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده در قیمت‌گذاری خدمات کشتیرانی تبدیل شده‌اند. بیمه‌نامه‌های حمل‌ونقل دریایی، به‌ویژه در مناطق بحران‌خیز، گران‌تر و سخت‌تر شده‌اند. برخی شرکت‌ها برای محافظت از بار‌های خود، ناچار به استفاده از خدمات اسکورت نظامی یا کشتی‌های مسلح شده‌اند. همچنین، شرکت‌های بیمه برای صدور بیمه‌نامه، نیازمند گزارش‌های امنیتی و ردیابی بلادرنگ کشتی‌ها هستند.

جهان دریایی امروز، آینه‌ای از تنش‌های ژئوپلیتیکی جهانی است. مسیر‌های کشتیرانی، بنادر و زنجیره‌های تأمین به‌شدت آسیب‌پذیر شده‌اند و شرکت‌های دریایی باید در سیاست‌گذاری‌های خود، مؤلفه ژئوپلیتیکی را به‌عنوان یک متغیر کلیدی در نظر بگیرند. آینده این صنعت به توانایی تطبیق با بحران‌ها و تنوع‌بخشی به مسیر‌ها و شرکا وابسته است.

سرمایه‌گذاری، دیجیتال‌سازی و تحول نیروی انسانی در صنعت دریایی ۲۰۲۵ میلادی

صنعت دریایی جهانی در سال ۲۰۲۵ میلادی در میانه یک دگرگونی ساختاری است که از سه محور اصلی نیرو می‌گیرد: تزریق سرمایه برای نوسازی و توسعه ناوگان، تحول دیجیتال برای افزایش بهره‌وری و ایمنی و بازآموزی نیروی انسانی برای تطابق با الزامات فنّاورانه و زیست‌محیطی جدید که هر یک از این محور‌ها را با جزئیات بررسی می‌کنیم.

افزایش مقررات زیست‌محیطی، نیاز به به‌روزرسانی ناوگان فرسوده، و فشار برای رقابت در مسیر‌های جهانی باعث شده سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی در بخش ساخت کشتی، توسعه بنادر و تجهیزات فنّاورانه صورت گیرد.

کشتی‌سازان در کره‌جنوبی، چین و ژاپن (سه قدرت بزرگ در ساخت کشتی) با انبوه سفارشات جدید برای کشتی‌های سبز، دوگانه‌سوز و خودران مواجه‌اند. شرکت‌هایی مانند Hyundai Heavy Industries و China State Shipbuilding Corporation میلیارد‌ها دلار برای تحقیق و توسعه موتور‌های سبز، طراحی بدنه‌های هوشمند و سامانه‌های خودران اختصاص داده‌اند.

بنادر بزرگ جهان – مانند سنگاپور، روتردام، شانگهای و هامبورگ – به سرمایه‌گذاری‌های وسیع در زمینه اتوماسیون، دیجیتال‌سازی، و زیرساخت سوخت‌های جدید LNG)، متانول، برق ساحلی (روی آورده‌اند. این بنادر در حال تبدیل شدن به «هاب‌های لجستیکی هوشمند» هستند که فراتر از صرفاً جابه‌جایی کالا عمل می‌کنند.

بانک‌های توسعه‌ای، صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر و نهاد‌های دولتی به پروژه‌های حمل‌ونقل دریایی سبز، فنّاوری‌های ذخیره انرژی و بازطراحی زنجیره تأمین کمک‌های مالی ارائه می‌کنند. به‌ویژه در اروپا، سیاست‌های اتحادیه برای سبزسازی زنجیره تأمین، نقش محرک جدی برای جریان سرمایه‌گذاری ایفا کرده است.

تحول دیجیتال به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ترند‌های صنعت دریایی در سال ۲۰۲۵ میلادی شناخته می‌شود. چهار فنّاوری کلیدی در این زمینه عبارت‌اند از:

اینترنت اشیاء دریایی (IoT)

کشتی‌ها به حسگر‌های هوشمند برای پایش لحظه‌ای وضعیت موتور، بار، بدنه، شرایط محیطی و مسیر حرکت مجهز شده‌اند. این داده‌ها به کمک تحلیل ابری به فرماندهی ساحلی منتقل می‌شوند و امکان تصمیم‌گیری لحظه‌ای برای کاهش مصرف سوخت و افزایش ایمنی را فراهم می‌کنند.

هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین

هوش مصنوعی در تحلیل مسیر‌های بهینه، تشخیص مشکلات موتور، پیش‌بینی شرایط جوی و حتی مدیریت بار نقش دارد. برخی کشتی‌ها با سامانه‌های هوشمند هدایت خودکار (Autonomous Navigation) به مرحله آزمایش و بهره‌برداری رسیده‌اند. شرکت‌هایی مانند Rolls-Royce Maritime و Wärtsilä پروژه‌هایی برای توسعه کشتی‌های بدون ملوان دنبال می‌کنند.

بلاک‌چین و امنیت سایبری

بلاک‌چین در مدیریت بار، صدور اسناد حمل و ردیابی مسیر کانتینر‌ها به کار گرفته شده است. این فنّاوری باعث کاهش تقلب، افزایش شفافیت و تسریع فرایند‌های گمرکی شده است. از سوی دیگر، با دیجیتالی شدن سیستم‌ها، تهدیدات سایبری نیز افزایش یافته‌اند و صنعت دریایی ناچار است روی امنیت سایبری سرمایه‌گذاری کلان انجام دهد.

شبیه‌سازی دیجیتال (Digital Twins)

کشتی‌ها و بنادر پیشرفته، نسخه دیجیتالی از عملکرد فیزیکی خود دارند که در محیط‌های شبیه‌سازی‌شده می‌توانند تست، تعمیر و بهینه‌سازی شوند. این فنّاوری به تصمیم‌سازی استراتژیک و کاهش هزینه‌های تعمیرات کمک بزرگی می‌کند.

با تحول فنّاوری، نیاز به مهارت‌های جدید در صنعت دریایی به‌شدت افزایش یافته است. نقش دریانوردان از عملیات سنتی به مدیریت سامانه‌های پیچیده فنّاوری تبدیل شده است. نیاز به بازآموزی و آموزش مهارت‌های نوین؛ اپراتور‌های سیستم‌های هوش‌مصنوعی و تحلیلگر داده‌های دریایی، مهندسان انرژی پاک و متخصصان ایمنی زیست‌محیطی، تکنسین‌های تعمیر و نگهداری سامانه‌های دیجیتال کشتی، سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) و مؤسسات آموزش دریایی نظیر World Maritime University در حال تدوین دوره‌های آموزشی جدید برای تربیت نیرو‌های ماهر هستند.

دیجیتالی شدن و اتوماسیون اگرچه بهره‌وری را افزایش می‌دهد، اما منجر به کاهش نیروی انسانی روی کشتی‌ها و انزوای کاری می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که مشکلات سلامت روان، اضطراب و افسردگی در میان دریانوردان به‌شکل فزاینده‌ای در حال افزایش است. برنامه‌های حمایتی روان‌شناختی، تسهیلات رفاهی و قوانین جدید کار دریایی برای مقابله با این بحران‌ها طراحی شده‌اند.

بنادر دیجیتال مجهز به سیستم‌های مدیریت یکپارچه (Port Community Systems) هستند که تمامی بازیگران زنجیره (باربری، گمرک، بیمه، خط کشتیرانی، و انباردار) را به‌صورت دیجیتال به‌هم متصل می‌کنند. این اتصال باعث کاهش زمان توقف، شفافیت بیشتر، کاهش تخلفات و مدیریت بلادرنگ بار‌ها می‌شود.

در سال ۲۰۲۵میلادی، بنادر هوشمند علاوه‌بر قابلیت پردازش اتوماتیک کانتینرها، توانایی استفاده از الگوریتم‌های هوشمند برای پیش‌بینی ترافیک بندری، نیاز به جرثقیل‌ها، و مدیریت انرژی دارند.

روند‌های نوظهور سرمایه‌گذاری، دیجیتال‌سازی و تحول منابع انسانی، ستون‌های اصلی صنعت دریایی آینده را تشکیل می‌دهند. تنها شرکت‌هایی که بتوانند هم‌زمان با تحولات فنّاورانه و انسانی همگام شوند، قادر به بقا و رشد در شرایط پرتلاطم آینده خواهند بود. در این چشم‌انداز، نوآوری، چابکی و توسعه پایدار کلید‌های موفقیت هستند.

آینده‌پژوهی صنعت دریایی؛ چشم‌انداز ۲۰۳۰ میلادی و فراتر از آن

صنعت دریایی در ۵ تا ۱۰ سال آینده با تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی گسترده‌ای مواجه خواهد بود. احتمال افزایش چندقطبی‌شدن اقتصاد جهانی وجود دارد که مسیر‌های دریایی جدیدی را پدید می‌آورد.

قطب شمال: ذوب یخ‌های قطبی مسیر دریایی شمال شرق و شمال غرب را باز می‌کند و به کوتاه‌تر شدن مسیر‌های حمل‌ونقل کمک می‌کند؛ اما زیرساخت و مقررات مناسب هنوز شکل نگرفته‌اند.

چین و کمربند و جاده دریایی: پروژه «کمربند و جاده» چین که مسیر‌های دریایی را نیز شامل می‌شود، نقش مهمی در شکل‌دهی شبکه حمل‌ونقل جهانی خواهد داشت.

اقتصاد سبز: کشور‌ها و شرکت‌های کشتیرانی بر اقتصاد کربن‌زدایی شده تمرکز می‌کنند و به سمت مسیر‌های کم‌اثر کربنی گرایش می‌یابند.

کشتی‌های خودران که قابلیت عملیات بدون دخالت نیروی انسانی یا با حداقل نیروی انسانی را دارند، در آینده نزدیک به یک واقعیت عملی بدل خواهند شد.

مزایا: کاهش هزینه نیروی انسانی، افزایش دقت در ناوبری، کاهش خطا‌های انسانی.

چالش‌ها: مسائل حقوقی، امنیت سایبری، واکنش در شرایط اضطراری و پذیرش جهانی.

شرکت‌هایی مانند Rolls-Royce، Wärtsilä و دیگران، در حال آزمایش کشتی‌های خودران در مسیر‌های محدود و تحت نظارت هستند و انتظار می‌رود در دهه آینده شاهد توسعه گسترده این فنّاوری باشیم.

هوش مصنوعی مولد (Generative AI) می‌تواند طراحی کشتی‌ها، شبیه‌سازی عملیات و مدیریت ناوگان را به شکلی انقلابی تغییر دهد.

طراحی بهینه کشتی با صرفه‌جویی در مصرف سوخت و کاهش انتشار.

پیش‌بینی دقیق تعمیرات و بهینه‌سازی زمان‌بندی عملیات.

کمک به مدیریت بحران و تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی.

این فنّاوری نوظهور صنعت دریایی را به سمت هوشمندسازی کامل سوق خواهد داد.

یکی از مفاهیم بلندپروازانه آینده، توسعه بنادر فضایی (Spaceports) در نزدیکی سواحل است که می‌توانند دریچه‌ای به اقتصاد فرازمینی باز کنند.

*این بنادر می‌توانند نقش کلیدی در حمل‌ونقل منابع فضایی، ماهواره‌ها، و توسعه پایگاه‌های فضایی داشته باشند.

*ارتباط بین اقتصاد دریایی و فضایی می‌تواند صنایع دریایی را وارد مرحله‌ای جدید از توسعه کند.

*اگرچه این موضوع هنوز در مراحل اولیه است، اما فنّاوری‌های مربوطه روند رو به رشدی دارند.

سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت در فنّاوری‌های نوین، زیرساخت‌های سبز و نیروی انسانی ماهر، تعیین‌کننده جایگاه بازیگران آینده خواهد بود.

* رشد بازار کشتی‌های سبز و کاهش کشتی‌های قدیمی.

* تحول مدل‌های تجاری به سمت حمل‌ونقل پایدار و شفاف.

* ادغام فنّاوری‌های هوشمند در کل زنجیره ارزش دریایی.

این چشم‌انداز باعث تغییر اساسی در رقابت‌پذیری و توسعه پایدار صنعت خواهد شد. آینده صنعت دریایی مملو از فرصت‌ها و چالش‌های فنّاورانه، اقتصادی و زیست‌محیطی است. شرکت‌ها و کشور‌هایی که بتوانند انعطاف‌پذیری، نوآوری و همکاری جهانی را در استراتژی‌های خود بگنجانند، موفق به شکل‌دهی به این آینده خواهند شد.